Nội dung chính
Làn sóng AI đe dọa việc làm đang tạo nên một cuộc khủng hoảng tâm lý sâu sắc tại Trung Quốc, buộc người lao động phải chọn giữa việc chạy đua kiệt sức hoặc buông xuôi hoàn toàn.
Đầu tháng 3 vừa qua, một khung cảnh hy hữu đã diễn ra trước trụ sở tập đoàn Tencent tại Thâm Quyến. Gần 1.000 người, từ những sinh viên mới ra trường, nhân viên văn phòng đến cả những người đã nghỉ hưu, kiên nhẫn xếp hàng dài chỉ để cài đặt OpenClaw – một “tác nhân AI” mã nguồn mở đang làm mưa làm gió trên các diễn đàn công nghệ.
Nhưng đằng sau sự hào hứng bề ngoài là một nỗi sợ hãi hiện hữu. Với Lambert Li, một nhân viên văn phòng tại Thượng Hải, cơn sốt này không mang lại cảm giác hưng phấn mà là sự nghẹt thở. Anh ví von thị trường lao động hiện tại không khác gì bộ phim sinh tồn Squid Game: “Bạn có thể bị loại bất cứ lúc nào. Sao mà không lo được?”. Nỗi sợ của Li không hề viển vông khi năm ngoái, công ty anh đã thẳng tay cắt giảm 30% nhân sự, mục tiêu nhắm chính xác vào những người chậm thích nghi với trí tuệ nhân tạo.
Khi kỹ năng AI trở thành “vòng kim cô” đánh giá hiệu suất
Cơn sốt OpenClaw (mà cư dân mạng gọi vui là trào lưu “nuôi tôm hùm” theo logo phần mềm) thực chất là biểu hiện của một nỗi bất an sâu sắc. Những công cụ vốn được quảng bá để giải phóng sức lao động giờ đây lại trở thành chiếc đồng hồ đếm ngược, đe dọa thay thế chính người sử dụng chúng.
Tại nhiều doanh nghiệp, AI không còn là kỹ năng “nên có” mà đã trở thành điều kiện sống còn. Betty Lai, một quản lý marketing sản phẩm, chia sẻ rằng kỹ năng sử dụng AI hiện đã trở thành thước đo bắt buộc trong kỳ đánh giá hiệu suất hằng năm. Hệ quả là các nhóm học AI tự phát mọc lên như nấm, nơi nhân viên tranh giành nhau từng chỗ ngồi để không bị tụt hậu.
Những con số thống kê đã minh chứng cho áp lực này:
- Nhu cầu nhân sự sụt giảm: Nghiên cứu từ Đại học Bắc Kinh (phân tích hơn 1 triệu tin tuyển dụng giai đoạn 2018-2024) cho thấy các vị trí như lập trình, kế toán, biên tập và bán hàng đang bị AI xâm chiếm mạnh mẽ.
- Tâm lý bất an bao trùm: Khảo sát của Cheung Kong Graduate School of Business với gần 12.000 người tham gia cho thấy hơn 85% thừa nhận lo lắng về tương lai nghề nghiệp.
- Khủng hoảng trên mạng xã hội: Hashtag #AIAnxiety trên RedNote thu hút hàng triệu lượt xem với những tiếng than: “Theo kịp AI còn mệt hơn cả làm việc”.
“Nằm thẳng” – Khi sự tuyệt vọng trở thành cơ chế phòng vệ
Nỗi sợ AI không xuất hiện đơn độc mà cộng hưởng với một nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn. Từ các siêu đô thị đến vùng nông thôn, thu nhập bị co hẹp và cơ hội thăng tiến trở nên mờ mịt. Điển hình như một bác sĩ tại Bắc Hải cho biết lương của ông đã bốc hơi 50%, từ 20.000 nhân dân tệ xuống còn dưới 10.000 nhân dân tệ. Tại Sâm Châu, các doanh nghiệp nhỏ và khu vực tư nhân đang chật vật duy trì hoạt động trong bối cảnh nhiều cửa hàng đóng cửa hàng loạt.
Nhóm chịu tổn thương nặng nề nhất chính là giới trẻ. Năm 2025, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (16-24 tuổi) dao động từ 15-19%, mức cao kỷ lục so với trung bình toàn cầu. Nhiều cử nhân chấp nhận mức lương rẻ mạt 3.000 nhân dân tệ hoặc dạt sang làm shipper, chạy xe công nghệ. Sự bấp bênh này, cộng với áp lực phải nâng cấp bản thân liên tục để không bị AI đào thải, đã đẩy nhiều người đến giới hạn chịu đựng.
Frank Wang, một lập trình viên 28 tuổi tại Thành Đô, là minh chứng cho sự kiệt sức này. Sau một thời gian cuồng nhiệt chạy đua với công nghệ, anh quyết định chọn cách “nằm thẳng” (tang ping). “Nếu họ sa thải tôi thì cứ sa thải, tôi sẽ chờ trợ cấp”, Wang chia sẻ. Việc từ chối tham gia vào cuộc cạnh tranh khốc liệt giờ đây trở thành tấm khiên tâm lý cuối cùng của những người trẻ đã quá mệt mỏi.
Ông Li Chen, chuyên gia kinh tế từ tổ chức Anbound (Bắc Kinh), cảnh báo rằng khi tầng lớp trung lưu và giới trẻ thắt lưng buộc bụng để phòng hờ rủi ro mất việc, các nỗ lực kích cầu tiêu dùng của chính phủ sẽ gặp rào cản cực lớn, tạo nên một vòng xoáy suy thoái tiềm ẩn.
Cưỡi lên ngọn sóng AI hay chấp nhận bị cuốn trôi?
Dù bức tranh hiện tại khá ảm đạm, nhưng nhìn từ góc độ tiến hóa kinh tế, đây là một cuộc chuyển dịch tất yếu. Một khảo sát của KPMG chỉ ra rằng 69% người dân Trung Quốc vẫn tin lợi ích dài hạn của AI sẽ vượt qua rủi ro ngắn hạn.
Ông Zhang Bin, Phó Giám đốc Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới, nhận định rằng dù AI xóa sổ một số công việc cũ, nó chắc chắn sẽ khai sinh ra những ngành nghề mới. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi một cuộc cải cách thị trường thực sự: hạ thấp rào cản gia nhập và tạo môi trường công bằng cho các mô hình kinh doanh mới thử nghiệm.
Ông Bin ví von quá trình này như việc trồng một cái cây: không thể lớn thẳng tắp sau một đêm mà phải trải qua những khúc quanh, những giai đoạn uốn nắn đau đớn trước khi trở thành cổ thụ. Sự kiên nhẫn và các chính sách linh hoạt là điều kiện cần để xoa dịu cú sốc hiện tại.
Trong khi chờ đợi “cái cây kinh tế” đâm chồi, mỗi cá nhân vẫn phải tự tìm cách sinh tồn. Như bà Betty Lai đã đúc kết một cách thực tế: “Lo lắng cũng chẳng giải quyết được gì. Chúng ta đã ở trong làn sóng này rồi: hoặc cưỡi lên nó, hoặc bị cuốn trôi”.
Lời kết của chuyên gia: Sự bùng nổ của AI không chỉ là bài toán về công nghệ, mà là bài toán về thích nghi. Thay vì hoảng loạn hay buông xuôi, chiến lược bền vững nhất lúc này là xây dựng “khả năng học tập suốt đời” (lifelong learning) và tập trung vào những giá trị mà AI không thể thay thế: tư duy phản biện, sự thấu cảm và khả năng quản trị phức tạp. Bạn sẽ chọn cách “nằm thẳng” hay sẽ tìm cách điều khiển con sóng AI để tiến xa hơn?